Di tích khảo cổ chùa Lang Đạo

Ở vùng Sơn Dương từ lâu lưu truyền câu ngạn ngữ **“Chùa Lang Đạo – Gạo Thái Nguyên”**, nói về sự bề thế và nổi tiếng của một ngôi chùa từng là niềm tự hào của cả vùng. Ngôi chùa ấy đã mất từ lâu, chỉ còn lại trong trí nhớ của các cụ cao niên — cho đến khi những nhát cuốc tình cờ làm lộ ra nền móng của nó.

Phát hiện tình cờ

Tháng 10 năm 2011, người dân thôn Tân Hồng thuê máy xúc đào đất dựng nhà thì làm xuất lộ một mảng sân lát gạch in nổi hoa chanh. Sự việc được báo lên chính quyền; Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch cùng Viện Khảo cổ học Việt Nam vào cuộc.

Tháng 1 năm 2012, cuộc khai quật lần thứ nhất được tiến hành trên hố rộng 209 m² ngay giữa khu di tích. Chỉ trong diện tích ấy, đoàn khai quật đã thu được **2.618 hiện vật** và làm lộ ra **93,3 m² nền sân lát gạch hoa chanh** — quy mô gạch lát nền in nổi hoa chanh lớn nhất cả nước tính đến thời điểm đó.

Những gì tìm thấy

• Vật liệu kiến trúc: gạch, ngói thời Trần và một số ít ngói thời Lê.
• Trang trí kiến trúc: mảnh lá đề in nổi hình chim phượng, hình rồng và hoa lá; tượng chim uyên ương; đầu chim phượng; đầu đao; đầu thú.
• Đồ gốm men: men ngọc, men nâu thời Trần; gốm hoa lam thời Lê sơ thế kỷ XV – XVI.
• Đồ sành và đinh sắt đóng thuyền — dấu vết của một vùng “trên bến dưới thuyền”.

Ý nghĩa

Di tích nằm trên một quả đồi thấp bằng phẳng rộng 7.840 m², phía sau là dãy núi Hoa và đồi Sau Sau tạo thành thế tay ngai, phía trước là dòng sông Phó Đáy rộng chừng 150 m. Vị trí ấy cho thấy đây từng là một tụ điểm kinh tế – văn hoá quan trọng thời Trần và Lê sơ.

Đây là kiến trúc thời Trần tiêu biểu nhất mà giới khảo cổ tìm thấy trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang, cho thấy Phật giáo thời Trần không chỉ phát triển ở đồng bằng sông Hồng mà còn để lại dấu tích đậm nét ở vùng núi phía Bắc.

Ngày 19 tháng 4 năm 2018, địa phương tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng **Di tích Quốc gia** cho di tích khảo cổ chùa Lang Đạo.